دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 6

5. استصحاب در این مسأله، نسبت را توسعه می‌دهد، نه متعلق حکم را

در استصحاب بايد قضيه متيقن و مشكوک، موضوعاً و محمولاً يكي باشند. پس بايد حكم و موضوع آن، همان حكم و موضوع سابق باشد، بلي تفاوت در زمان اشكال ندارد؛ بنابراین اگر زمان، ظرف نسبت باشد، استصحاب جریان دارد؛ اما اگر زمان، قيد متعلق حكم باشد، مانع جريان استصحاب مي‏شود؛ به سخن ديگر قيود، مختلفند؛ برخي قيد وجوبند و برخي قيد واجب (كه متعلق وجوب است). اگر زمان قيد وجوب بود، جاي استصحاب است و اگر قيد متعلق وجوب بود، جاي استصحاب نيست.

اینک چند مثال برای روشن‌شدن بحث می‌آوریم:

مثال اول: اگر گفته شد نماز آياتي كه در طول مدت خسوف خوانده مي‏شود، بر شما واجب است، استصحاب نمي‏تواند بگويد: وقت نماز آيات پس از زمان خسوف هم ادامه دارد؛ چون محمول قضيه مشكوک غير از محمول قضيه متيقن است و سرایت حكم از موضوعي به موضوع ديگر مي‏شود و مقتضاي حكم، اين نيست كه متعلق حكم، يک معناي وسيعتري است.

مثال دوم: اگر مولا فرمود: «بين الطلوعين نماز بخوان» و مدت‌ها گذشت، بعداً مکلف به جهتي مثل مسافرت شک كند آيا در سفر هم امر به صلاة بين الطلوعين وجود دارد يا نه، جای جریان استصحاب است.

ولي اگر مولا نماز را واجب كرد و وجوب آمد؛ ولي مکلف نمي‏داند متعلق وجوب، نماز بين الطلوعين است يا در طول روز نیز ادامه دارد (شک در توسعه و تضييق متعلق)، با استصحاب نمي‏توان متعلق وجوب را توسعه داد و رفع قيد از متعلق كار استصحاب نيست.

مثال سوم: اگر كسي به حبس، محكوم شد، حبس گاهی يک ماهه، گاهي يک ساله و گاهي ابد است، در صورت شک در متعلق حكم حبس که آیا حبس موقت است يا حبس ابد، با استصحاب نمي‏توان گفت حبس ابد است.

ولی اگر كسي به حبس خاصي محکوم شد (مثلاً حبس 5 ساله) و پس از مدتي شک كرديم كه آيا مشمول عفو واقع شده یا آن حكم همچنان ادامه دارد؟ اينجا (اگر دليل لفظي قاصر بود) با استصحاب مي‏گویيم آن حكم محدود به 5 سال، همچنان باقي است.

اما در مثال «لاتكرم زيداً يوم الجمعة» زمان، قيد متعلق حكم است، نه ظرف نسبت و حكم؛ يعني شارع اكرام روز جمعه را حرام كرده است و حرمت آن فعلي و مطلق است، نه اينكه حرمت، مشروط به روز جمعه و متعلق حرمت كه اكرام است، مقيد به روز جمعه باشد و كار استصحاب، توسعه در زمان نسبت و حكم است، نه توسعه متعلق حكم.

در مثال «اكرم العلماء دائماً» نيز دوام قيد اكرام است، نه قيد وجوب. وجوب اكرام، مطلق است و اينكه اين وجوب تا چه زماني باقي است به آن نظر ندارد و بايد از دليل ديگري فهمید. بنابراین اگر در مورد آن علمایي كه واجب الاحترام بودند، به جهتي مانند فاسق شدن شک كرديم كه آيا همچنان واجب الاحترام هستند يا نه، جاي استصحاب نيست.

پاسخ: معیار جریان استصحاب، بقای عرفی موضوع است؛

اگر با ملاحظه جهات مختلف، مثل تناسبات حکم و موضوع، عرف، حكم زمان دوم را ادامه حكم سابق و موضوع حكم را همان موضوع سابق بداند، مي‏توان حکم سابق را استصحاب كرد. پس ممكن است برخی از قيودي كه به حسب لسان دليل، قيد موضوع است تغيير كند ولي باز بتوان استصحاب كرد؛ در مثال «اكرم زيداً يوم الجمعة» اگر اكرام زيد در روز شنبه هم واجب باشد، عرفاً استمرار وجوب قبلي به حساب مي‏آيد، نه وجوب جديد با ملاک جديد. بنابراين مي‏توان استصحاب كرد و از جهت تفاهم عرفي بين «اكرم زيداً يوم الجمعة» و «اكرم زيداً دائماً» فرقي نيست.[1]

6. عدم جواز تمسک به عام برای قبل از استثنا در صورت وحدانی دیدن زمان

مرحوم شیخ بر این باور است که براي زمانِ پس از زمانِ خارج شده نمي‏توان به عموم تمسک کرد. ظاهر سخن وی در صورت وحداني ديدن زمان، (مثل «همۀ علما از فلان روز بايد دائماً اكرام شوند») اين است كه اگر از وسط زمان، استثنا شده باشد، نسبت به قبل مي‏توان تمسک کرد. ولی به نظر ما در صورتي كه زمان را مقطع حساب نكرده است، چه زيد را از اول يا از وسط و يا از آخر خارج كرده باشد، وقتي كه تخصيص آمد و اين فرد از آن حكم مستمر خارج شد، ديگر نسبت به قبل هم نمي‏شود در مورد او به عام تمسک کرد و بايد سراغ استصحاب رفت.[2]

 

 

 

-----------------

بخش‌های پیشین این مقاله:

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 1

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 2

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 3  

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 4  

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 5

 


[1]. کتاب خمس، (تقریرات درس حضرت آیت الله شبیری زنجانی)، سال سوم، جلسه 5.

[2]. کتاب نکاح، (تقریرات درس حضرت آیت الله شبیری زنجانی)، سال هفتم، جلسه 754-762.

 

-----------------

بخش‌های پیشین این مقاله:

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 1

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 2

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 3  

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 4  

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 5

اضافه کردن نظر