دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 5

3. عدم فرق بين «اكرم العلماء في كل يوم» و «اكرم العلماء دائماً»

مرحوم شیخ بین مثل «اکرم العلماء دائما» و «اکرم العلماء فی کل یوم» تفاوت گذاشته و گفته که اولی ظهور در ظرفیت و وحدانی بودن زمان و دومی ظهور در قیدیت و متکثر بودن زمان دارد و از این یک قانون کلی را در محل بحث استفاده کرده است.[1]

کلام وی به چند دلیل، مورد اشکال است؛ نخست اینکه به نظر ما هر دو كاشف از يک معنا هستند و تفاوتی در ظهور این دو جمله نیست. شاهدش اين است كه اگر كسي بشنود كسي مي‏گويد: «هر روز، اكرام علما واجب است» و در نقل آن به شما بگويد كه فلاني گفت: «اكرام علما دائماً واجب است»، كسي اين نقل به معنا را ناصحيح نمي‏شمارد و مفاد هر دو را يكي مي‏دانند.

دوم اینکه بر فرض که سخن وی درست باشد و بین ظهور این دو جمله تفاوت باشد، اما از این حیث نیست که اولی ظهور در ظرفیت و دومی ظهور در قیدیت دارد؛ بلکه به نظر ما به حسب ظاهر لفظي قضيه، هر دو ظرف استمرار حكم است و اين‌طور نيست كه اگر صفتي براي زيد اثبات شود که زيد هر روز رنگش چنين است، معنايش اين باشد كه اين رنگ‏ها به اختلاف هر روز يک موضوع غير از موضوع ديگر است. البته اگر ملاک‌های مختلفي براي وجوب بود، احكام هم متعدد مي‏شد؛ مثلاً كسي كه در روز اوّل به ملاک خدمت، روز دوم به ملاک عبادت، روز سوم به ملاک ايثار، روز چهارم به ملاک انفاق و... واجب الاحترام بود، احكام متعددي دارد.

پس ممكن است كه شخصي در روزهاي متعدد متوالي، واجب الاحترام باشد و احترام هر روز، مستقل از روزهاي ديگر باشد؛ ولی تعبير «في كل يوم» چنين معنایي را نمي‏رساند و اين مطلب را بايد از جاي ديگر یافت.[2]

سوم اینکه بر فرض، اوّلی ظهور در ظرفیت و دوّمی ظهور در قیدیت داشته باشد، چنین ملازمه کلی وجود ندارد که هر جا زمان، ظرف حکم بود وحدانی و هر جا قید موضوع بود متکثر باشد؛ يعني ايشان به طور کلی عموم زمانی را در دو فرض ظرف حکم و قید موضوع منحصر دانسته و گفته که در صورت ظرف حكم بودن، زمان وحدانی است و تمسک به عام ناصحیح است و در صورت قيد موضوع بودن، زمان متکثر و تمسک به عام صحيح است. اين سخن به دو دلیل تأمّل برانگیز است:

نخست اینکه مرحوم شيخ فقط دو صورت را ذكر کرده است؛ در حالی ‌که همان‌طوري كه عموم زماني، محتمل است قيد موضوع يا ظرف حكم باشد، اين احتمال هم هست كه ظرف براي نسبت و اتحاد وجوب با اكرام باشد و مراد این باشد كه در تمام ازمنه اين اتحاد هست؛ پس احتمالات، سه صورت دارد؛ اما اين كه وصف عموم زماني به كدام ‌يک از آنها بر مي‏گردد، به نحوه كلام وابسته است؛ برای مثال در قضیه «اكرام كل يوم واجب» كل يوم، وصف براي موضوع يعني اكرام شده است و در قضیه «اكرام وجوب مستمر دارد»، استمرار وصف براي محمول يعني وجوب است و در قضیه «اكرام واجب است در تمام سال يا در هر روز» متفاهم عرفي است كه كل يوم و سنة در اينجا ظرف براي نسبت اتحاديه است، نه اينكه وصف براي موضوع يا ظرف براي حكم باشد.

دوم اینکه چه ملازمه‏اي هست بين اينكه اگر ظرف براي حكم باشد، حتماً وحداني لحاظ شده باشد و يا اگر قيد براي موضوع شد، حتماً متكثر لحاظ شده باشد؟ ممكن است كه در عين حال كه ظرف حكم هست، به صورت وحداني لحاظ نشده باشد؛ بلكه متكثر منظور باشد و همين‌طور در عين اينكه قيد موضوع است، وحداني لحاظ شده باشد. بالاخره وجه ارتباط بين اينها در دیدگاه مرحوم شيخ، روشن نيست.[3]

4. امکان تمسک به عام حتی در فرض لحاظ وحدانی زمان

بر فرض كه مفاد «اكرم العلماء دائما» و «اكرم العلماء في كل يوم» متفاوت باشد، ولی چرا در صورت لحاظ وحداني زمان و فرضاً دلالت آن بر عام مجموعي، پس از استثنای بخشي از زمان، نسبت به بقيه آن، نتوان به عام تمسک كرد؟ با اينكه حتي در شي‏ء واحد واقعي مثل زمين مي‏توان تفكيک کرد و گفت اين زمين را به غير از آن چند متر فروختم؛ با اينكه مكان واحد است؛ ولي استثنا در آن مي‏آيد، يا در زمان واحد مثلاً گفت روزۀ روز بر شما واجب است به جز چند دقيقه. پس در شي‏ء واحد، حتي اگر واحد ارتباطي باشد و مصلحت واحده داشته باشد، اگر يک قسمت آن به دليل مسلّمي خارج شده باشد، هيچ مانعي از تمسک كردن به عام نسبت به قسمت‌هاي ديگر آن نيست.[4]

 

-----------------

بخش‌های پیشین این مقاله:

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 1

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 2

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 3  

دوران امر بین تمسک به عام یا استصحاب حکم مخصص - 4


[1] فرائد الاصول، ج‏2، ص: 680

[2]. کتاب نکاح، (تقریرات درس حضرت آیت الله شبیری زنجانی)، سال هفتم، جلسه 754-762.

[3]. همان.

[4]. همان.

 

اضافه کردن نظر